Закрыть
Новости Бурятии

МОНГОЛ ХЭЛ БИЧИГ

16:59
349
МОНГОЛ ХЭЛ БИЧИГ

Өнөөгийн буриад залуус төрөлх хэлээрээ ярьж бичих санаачлага гарган дэлгэрүүлж байгаа нь нэн бахархууштай явдал билээ. Энэ сайхан санааг монгол хэлтэн хүн бүхэн дэмжин хөгжүүлбэл нэр төрийн хэрэг болно. Монгол хэлтэн үндэстнүүд анх бичиг үсэгтэй болохдоо монгол бичгийг сонгон авсан нь тухайн цаг үедээ хамгийн сонгодог хувилбар байсныг өнөөгийн монгол хэлтэн угсаатнуудын хэлний түүхэн хөгжил гэрчилж байна.

“Нютаг хэлэн Диалекты” сонины 2015 оны №2-т, сэтгүүлч Хамаганова Дора Матвеевна: “ Надо бы, чтобы полоса или полполосы газеты были обязательно на монгольском. Тренд -монголы. Можно продавать газету на таможне и т.д. Сейчас многие в Бурятии желают знать монгольский язык. Может быть, в Улан-Баторе провести презентацию газеты. “ гэж бичсэн нь авууштай санаа байна. Учир нь буриад хэл монгол хэлний нэг төрөл болох тул буриадууд монгол хэлтэн үндэстэн юм. 1940-өөд оны үед Буриадын хэл шинжлэлч Г.Д. Санжеев монгол хэлийг 9 бүлэг болгон хуваасан байдаг. Энэ ангилалд буриад хэлийн бие даасан хэл гэж үзсэн бий. Тухайн үед буриад хэл бие даасан хэл гэхээсээ илүү монгол хэлний бүлэгт багтах шинж чанар нь давамгайлж байсан бол өнгөрсөн 80 орчим жилд буриад хэл бие даасан хэл гэж болохуйц болон хөгжсөн байна.

Монгол хэлтэн үндэсний нэгдмэл бичиг үсэг болох монгол бичиг одоо болтол маш тогтвортой оршин байж чадсаны гол мөн чанар нь нийт монгол хэлтэн овог аймгуудын хэлний онцлогийн бүрэн тусгаж байдагт оршино. Жишээ нь. Монгол бичгээр ᠴᠠᠭᠠᠨ- гэж бичсэнийг төв халх аялгуутан (бидний хэлдэгээр монголчууд) цагаан, буриад хэлэнд сагаан, өвөрмонголын өмнөд аялгуунуудад шагаан, үзэмчин болон зарим ойрд аялгуунд чагаан хэмээн уншина. Гэвч бүх монголчууд нэг л адил ᠴᠠᠭᠠᠨ гэж бичдэг. Энэ мэтийн олон баримтаар монгол бичиг нь нийт монголчуудын бичиг гэдгийг баталж болно.

Тийм болохоор буриад хэл аялгаараа ярьж, бичихийг дэмжин буй өнөөгийн залуусын санаачлагад энэ үйл ажлаа монгол бичигтэйгээ хослуулан чадвал их амжилтад хүрч, зөвхөн буриадууд төдийгүй монгол угсаатан бүхнийг урин дуудсан сэрүүлэг болно гэсэн дэврүүн бодол төрж байна.

Монгол бичгийн улам боловсронгуй болгох оролдлого өнгөрсөн 1000 орчим жилд хэд хэлэн удаа гарч байв. 14-р зуунд Аюуш гүүшийн “Али гали үсэг” гэж нэрлэсэн галиг (транскрипция) үсэг, 17-р зуунд Ойрдын Зая бандида Намхайжамцын зохиосон Тод үсэг, 19-р зууны сүүлчээр буриадын лам Агваанхайдавын зохиосон Вагиндрагийн үсэг зэрэг нь бүгд монгол бичгийг ярианы хэлэндээ дөхүүлэх гэсэн оролдлого байсан юм. Гэвч энэ бүхэн төдий л амжилт олоогүй нь нийт монгол угсаатандаа дэлгэрч чадаагүйтэй холбоотой.

Харин монгол бичгийг тасралтгүй хэрэглэж ирсэн өвөрмонголчууд сүүлийн жилүүдэд бичгээ яриандаа дөхүүлэх оролдлогыг бага багаар тасралтгүй хийж буй нь нэлээд ахицтай болж байна гэж бид үзэж байна.
Та бүхний буриад хэлээ сэргээн хэлэлцэх гэсэн өөдрөг тэмүүлэлд нэмэр болох болтугай хэмээн энэ өгүүллийг бичиж манай нэрт эрдэмтэн доктор Бямбын Ринчиний “Монгол хэл” гэдэг шүлгийг монгол бичгээр толилуулж байна. Дашрамд хэлэхэд нэрт эрдэмтэн маань еншөөбү овгийн буриад хүн байсан юм. Монголд түгсэн нэр нь Ринчин Бимбаев. Цаашид миний бие энэ сэдвээр өгүүлэл бичиж байх саналтай байгааг минь хүлээн авна уу.

Г. Цоглхагва. Языковед, преподаватель Восточного Университета в г. Чойбалсан, Монголия.

ᠪᠢᠮᠪᠠ ᠶᠢᠨ ᠷᠢᠨᠴᠢᠨ᠃
ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ᠃
ᠴᠢᠬᠢᠨ ᠦ ᠴᠢᠮᠢᠭ ᠪᠣᠯᠣᠭᠰᠠᠨ ᠠᠶᠠᠯᠭᠣ ᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ
ᠴᠢᠨ ᠵᠣᠷᠢᠭᠲᠣ ᠡᠪᠣᠭᠡᠳ ᠳᠡᠭᠡᠳᠦᠰ ᠦᠨ ᠮᠢᠨᠢ ᠦᠪ ᠶᠡᠬᠡ ᠡᠷᠳᠡᠨᠢ
ᠰᠣᠨᠣᠰᠬᠣ ᠪᠦᠷᠢ ᠢᠷᠠᠭᠣ ᠪᠠᠶᠠᠯᠢᠭ ᠢ ᠭᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠪᠠᠶᠠᠰᠴᠣ
ᠰᠣᠳᠣ ᠪᠢᠯᠢᠭᠲᠦ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠶᠣᠭᠡᠨ ᠪᠢᠰᠢᠷᠡᠨ ᠮᠠᠭᠲᠠᠮᠣ ᠪᠢ᠃
ᠣᠷᠢᠳᠣ ᠶᠢᠨ ᠪᠡᠷᠬᠡ ᠴᠠᠭ ᠲᠣᠷ ᠣᠯᠣᠰ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠦᠨ ᠬᠣᠪᠢ ᠵᠠᠶᠠᠭ᠎ᠠ ᠶᠢ
ᠣᠶᠢᠳᠬᠠᠷᠯᠠᠨ ᠪᠣᠳᠣᠬᠣ ᠳᠣᠷ ᠣᠷᠮ᠌᠎᠎᠎᠎᠎᠎᠎᠎᠎᠎᠎᠎᠎᠎᠎ᠠ ᠵᠣᠷᠢᠭ ᠢ ᠮᠢᠨᠢ ᠰᠡᠷᠭᠦᠭᠡᠭᠰᠡᠨ
ᠦᠭᠡᠳᠡᠯᠡᠨ ᠳᠡᠭᠵᠢᠬᠦ ᠶᠢᠨ ᠲᠡᠭᠦᠰ ᠬᠣᠪᠢ ᠲᠠᠢ ᠳᠣᠷ ᠠᠨᠣ ᠢᠲᠡᠭᠦᠯᠦᠭᠰᠡᠨ
ᠦᠨᠡᠨ ᠮᠠᠨᠳᠣᠬᠣ ᠶᠢᠨ ᠰᠢᠨᠵᠢ ᠪᠦᠷᠢᠳᠳᠦᠭᠰᠡᠨ ᠡᠪᠦᠭᠡᠳ ᠦᠨ ᠮᠢᠨᠢ ᠬᠡᠯᠡ᠃
ᠮᠦᠷᠡᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠦᠨ ᠴᠢᠳᠬᠣᠯᠠᠩᠲᠣ ᠰᠢᠷᠭᠡᠰᠢ ᠦᠭᠡᠢ ᠶᠡᠬᠡ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠮᠡᠲᠦ
ᠮᠦᠩᠬᠡᠳᠡ ᠦᠷ ᠡ ᠠᠴᠢ ᠨᠠᠷ ᠦᠨ ᠵᠠᠯᠭᠠᠮᠵᠢ ᠪᠠᠷ ᠪᠠᠳᠠᠷᠠᠨᠩᠬᠠᠨ ᠳᠡᠯᠭᠡᠷᠡᠵᠦ
ᠬᠦᠨᠳᠡᠢ ᠴᠡᠭᠴᠵᠢᠨ ᠳᠣᠷ ᠣᠵᠣᠭᠴᠢ ᠪᠦᠬᠦᠳᠡ ᠶᠢ ᠨᠡᠪᠲᠡᠷᠡᠭᠦᠯᠬᠦ ᠴᠢᠳᠠᠯᠲᠦ
ᠬᠦᠭᠵᠢᠮ ᠮᠡᠲᠦ ᠢᠷᠠᠭᠣ ᠪᠠᠶᠠᠰᠬᠣᠯᠠᠩᠲᠣ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ
ᠦᠰᠬᠦ ᠨᠠᠰᠣᠨ ᠡᠴᠡ ᠦᠲᠡᠯᠬᠦ ᠨᠠᠰᠣᠨ ᠬᠦᠷᠲᠡᠯ ᠡ ᠴᠠᠮ ᠶᠣᠭᠠᠨ ᠰᠣᠳᠣᠯᠠᠨ
ᠡᠳᠦᠷ ᠪᠦᠷᠢ ᠦᠭᠡᠰ ᠦᠨ ᠡᠷᠳᠡᠨᠢ ᠶᠢ ᠴᠢᠨᠢ ᠪᠠᠶᠠᠷᠯᠠᠨ ᠲᠡᠭᠦᠨᠡᠮ
ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠦᠶ ᠡ ᠶᠢᠨ ᠣᠶᠣᠨ ᠪᠢᠯᠢᠭ ᠦᠨ ᠦᠯᠡᠮᠵᠢ ᠰᠠᠩ ᠦᠨ ᠡᠭᠦᠳᠡ ᠶᠢ ᠴᠢᠨᠢ
ᠲᠦᠯᠬᠢᠬᠦ ᠪᠦᠷᠢ ᠰᠡᠳᠬᠢᠯ ᠰᠡᠷᠭᠦᠨ᠂ ᠮᠩᠨᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠦᠷᠴᠢᠯᠡᠭᠡ ᠲᠡᠨᠡᠶᠢᠨᠡᠮ᠃
ᠲᠦᠭᠰᠢᠭᠦᠷᠢ ᠲᠦ ᠪᠡᠷᠬᠡ ᠶᠢ ᠳᠠᠪᠠᠨ ᠲᠣᠭᠣᠯᠣᠭᠰᠠᠨ ᠪᠠᠭᠠᠲᠣᠷ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠮᠢᠨᠢ
ᠲᠦᠪᠰᠢᠨ᠎᠎᠎᠎᠎᠎᠎᠎᠎ᠡ ᠰᠣᠶᠣᠯ ᠡᠷᠳᠡᠨᠢ ᠶᠣᠭᠡᠨ ᠮᠠᠨᠳᠣᠭᠣᠯᠬᠣ ᠶᠢᠨ ᠭᠡᠭᠡᠨ ᠣᠯᠠᠷᠢᠯ ᠬᠡᠭᠡᠭᠳᠡᠭᠰᠡᠨ ᠳᠣᠷ
ᠰᠡᠯᠪᠡᠯ ᠦᠭᠡᠢ ᠰᠡᠴᠡᠨ ᠣᠶᠣᠲᠠᠨ᠂ ᠬᠡᠯᠡ ᠶᠣᠭᠡᠨ ᠡᠩᠬᠦᠷᠡᠶᠢᠯᠡᠨ ᠬᠦᠭᠵᠢᠭᠦᠯᠦᠶᠦ ᠬᠡᠮᠡᠨ
ᠰᠡᠳᠬᠢᠯ ᠣᠷᠮᠠᠰ ᠪᠠᠳᠠᠷᠠᠨ ᠪᠠᠬᠠᠳᠠᠮᠣ᠂ ᠦᠰᠦᠨ ᠪᠠᠭᠣᠷᠠᠯ ᠦᠲᠡᠭᠦᠰ ᠪᠢ᠃
ᠬᠣᠲᠣᠭ ᠦᠯᠵᠡᠢ ᠪᠦᠷᠢᠳᠳᠦᠭᠰᠡᠨ ᠬᠣᠪᠢ ᠵᠠᠶᠠᠭᠠᠲᠣ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠮᠢᠨᠢ
ᠬᠣᠷᠴᠠ ᠠᠪᠢᠶᠠᠰᠲᠣ ᠬᠦᠪᠡᠭᠦᠳ ᠳᠡᠭᠦᠦ ᠨᠡᠷ᠂ ᠬᠠᠯᠠᠭᠣᠨ ᠡᠯᠢᠭᠡᠲᠡᠨ ᠬᠣᠲᠠᠯᠠ ᠪᠠᠷ
ᠬᠡᠰᠢᠭ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ ᠶᠣᠭᠡᠨ ᠬᠠᠶᠢᠷᠠᠯᠠᠨ ᠳᠡᠭᠡᠳᠥᠯᠡᠵᠦ
ᠡᠩᠬᠦᠷᠡᠶᠢᠯᠡᠨ ᠪᠠᠳᠠᠷᠠᠭᠣᠯᠬᠣ ᠶᠢᠨ ᠪᠠᠲᠣ ᠵᠣᠷᠢᠭ ᠶᠠᠭᠣ ᠲᠠᠢ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ᠃
ᠴᠢᠬᠢᠨ ᠦ ᠴᠢᠮᠢᠭ ᠪᠣᠯᠣᠭᠰᠠᠨ ᠠᠶᠠᠯᠭᠣ ᠰᠠᠢᠬᠠᠨ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ
ᠴᠢᠨ ᠵᠣᠷᠢᠭᠲᠣ ᠡᠪᠣᠭᠡᠳ ᠳᠡᠭᠡᠳᠦᠰ ᠦᠨ ᠮᠢᠨᠢ ᠦᠪ ᠶᠡᠬᠡ ᠡᠷᠳᠡᠨᠢ
ᠰᠣᠨᠣᠰᠬᠣ ᠪᠦᠷᠢ ᠢᠷᠠᠭᠣ ᠪᠠᠶᠠᠯᠢᠭ ᠢ ᠭᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠪᠠᠶᠠᠰᠴᠣ
ᠰᠣᠳᠣ ᠪᠢᠯᠢᠭᠲᠦ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠶᠣᠭᠡᠨ ᠪᠢᠰᠢᠷᠡᠨ ᠮᠠᠭᠲᠠᠮᠣ ᠪᠢ᠃

Комментарии

test